راهنمای انتخاب و اجرای ایمن سازه های موقت در پروژه ها

نتیجه این روش، ریزش هایی بود که هر بار به آسیب یک نیروی کار می انجامید. امروز مقررات ملی ساختمان و استانداردهایی مانند OSHA و BS تکلیف کار را روشن کرده اند. با این حال میان متن استاندارد و آنچه در کارگاه اجرا می شود، فاصله وجود دارد. 

بخش بزرگی از حادثه ها از همین فاصله سرچشمه می گیرد، نه از نبود قانون. در این مقاله به بررسی نقاط پرخطر مثل کیفیت قطعه، دقت در اتصالات و رعایت حد مجاز بارگذاری می پردازیم. مرور این اصول نشان می دهد خطاهای رایج در کدام مرحله شکل می گیرند و راه پیشگیری از آنها چیست.

پیش از نصب اولین لوله، باید مشخص شود داربست قرار است چه میزان بار را تحمل کند. وزن خود سازه، وزن نیروی کار و وزن مصالحی که روی آن انبار می شود، در این محاسبه سهم دارند. در این مرحله، توجه به ایمنی سازه های موقت از همان ابتدا ضروری است. چون هر خطای محاسباتی می تواند در ادامه به خطر تبدیل شود. 

زمین زیر پایه ها نیز اهمیتی هم اندازه محاسبه بار دارد. بهتر است زیر هر پایه صفحه فلزی و تخته چوبی قرار گیرد تا فشار روی سطح بزرگ تری پخش شود. در مرحله نصب، بیشتر خطاها از عجله سرچشمه می گیرند. هر بست باید تا گشتاور تعیین شده سفت شود؛ نه کمتر و نه بیشتر از آن. 

اتصال شل زیر بار، اولین جایی است که پایداری سازه های موقت در آن دچار ضعف می شود. سفت کردن بیش از اندازه نیز رزوه را خراب می کند. مرحله پایانی، بازرسی روزانه است. بخشی از خرابی ها بدون هیچ نشانه صوتی رخ می دهند و تنها با وارسی منظم قابل شناسایی هستند.

سازه های موقت در پروژه های عمرانی چه نقشی دارند؟ 

این سازه ها قرار نیست تا همیشه سر پا بمانند و فقط تا پایان ساخت بنای اصلی، کنار کار هستند. تا زمانی که بنای اصلی به استحکام کافی نرسیده، داربست و قالب زیر بار می ایستند و بعد از آن جمع می شوند. نخستین کاری که از این سازه ها برمی آید، رساندن کارگر به همان ارتفاعی است که باید کار کند. در این بخش، پایداری سازه های موقت شرط اصلی انجام ایمن عملیات است.

کسی نمی تواند روی یک نردبان لرزان، نما بچیند یا آرماتور ببندد. اگر سکوی کار محکم بوده و نرده داشته باشد، راه رفت و آمد و جای موقت ابزار امن می شود. کار دوم این سازه ها، نگه داشتن بتن تازه تا زمانی است که سفت شود و توان لازم را پیدا کند. 

قالب و شمع زیر سقف، وزن بتن خیس را تا لحظه گیرش روی خود تحمل می کنند. اگر قالب را زود باز کنند، سقف ترک می خورد و از استحکامش کم می شود. کار سوم نیز به افرادی مربوط است که بیرون کارگاه رفت و آمد دارند. تور و سایبان جلوی برخورد ابزار یا مصالح روی سر رهگذر را می گیرند. 

مهم ترین نکات ایمنی در کار در ارتفاع چیست؟ 

ایمنی سازه های موقت در کار مرتفع، به سیستم توقف سقوط فرد وابسته است. هر کسی که بالاتر از دو متر کار می کند، باید به یک نقطه محکم متکی باشد. هارنس تمام بدن به همراه طناب نجات، هنگام لغزش از سقوط نیروی کار جلوگیری می کند. 

قلاب دوسر نیز به کارگر کمک می کند بدون قطع اتصال، جابجا شود. خطرناک ترین بخش هر سکوی کار، همان لبه های باز آن است. نرده بالا، نرده میانی و لبه محافظ پایین برای جلوگیری از لغزش پا و سقوط ابزار نصب می شوند. 

فاصله میان تخته کار و دیوار هم باید کم باشد تا کسی از این شکاف پایین نیفتد. نردبان خود عامل بسیاری از حادثه ها در ارتفاع است. قرار گرفتن پایه نردبان روی سطح لغزنده یا شیب دار، تعادل کارگر را بر هم می زند. مهار کردن دو انتهای نردبان، این ضعف را برطرف می کند. 

شرایط جوی نیز اهمیت خود را دارد و نباید نادیده گرفته شود. باد شدید و سطح یخ زده، احتمال لغزش و واژگونی را افزایش می دهند. هنگام وزش باد تند، بهتر است کار به طور موقت کنار گذاشته شود تا خطر بگذرد.

برای انتخاب تجهیزات مناسب چه معیارهایی را باید بررسی کرد؟ 

اولین چیزی که برای پایداری سازه های موقت باید سراغ آن رفت، جنس و پوشش لوله است. لوله فولادی با گالوانیزه گرم، در هوای مرطوب سال ها سالم می ماند؛ در حالی که نمونه رنگ شده خیلی زودتر زنگ می زند. مورد بعدی، توان تحمل بار در هر قطعه است. هر بست و رابط باید عدد مشخصی برای گشتاور و مقاومت در برابر لغزش داشته باشد. 

بستی که معیوب یا تعمیر شده است، زیر بار متحرک شل می شود و اتصال را رها می کند. سومین نکته، اصل بودن قطعه است. لوله ای که مهر سازنده و شماره ردیابی ندارد، در واقع هیچ سابقه روشنی از کیفیت خود همراه ندارد. با نوسان هایی که این بازار دارد، خرید از یک مرکز معتبر فروش بست داربست خیال خریدار را از کیفیت راحت می کند.

آخرین معیار، نگاه دقیق به ظاهر قطعه پیش از ورود به انبار است. لوله ای که تاب برداشته، جوشی که ترک دارد و پیچی که زنگ زده، همان ابتدا باید کنار گذاشته شود. 

چه عواملی روی پایداری و دوام سازه تاثیر می گذارند؟ 

پایداری سازه های موقت، به چند عامل بستگی دارد. اولین عامل، زمینی است که پایه ها روی آن نشسته اند. خاک سست بار را یک دست پخش نمی کند و کم کم یک گوشه سازه پایین می رود. عامل دوم، مهاربندی است که جلوی حرکت داربست به چپ و راست را می گیرد. 

مهارهای قطری و اتصال به ساختمان اصلی، اجازه جابجایی به مجموعه نمی دهند. سفت بستن گره های اصلی با بست چهار پیچ نیز همین استحکام را نگه می دارد. عامل سوم، باد است که هرچه ارتفاع بالاتر برود، شدت بیشتری پیدا می کند. وقتی داربست با برزنت یا تور پوشانده شود، سطح بیشتری در برابر باد قرار می گیرد و فشار روی سازه چند برابر می شود. 

در سازه های بلند، حساب کردن این نیرو از قبل، جلوی واژگونی ناگهانی را می گیرد. دوام قطعات هم با گذر زمان کم می شود. رطوبت، مواد شیمیایی کارگاه و سایش مداوم، آرام آرام از ضخامت جداره لوله می کاهند. اگر قطعه ضعیف به موقع تعویض شود، خوردگی فرصت پیشروی پیدا نمی کند.

اشتباهات رایج در نصب و استفاده از سازه های موقت 

بخش عمده حوادث ایمنی سازه های موقت از کمبود دانش نشات نمی گیرد، بلکه حاصل تکرار خطاهای شناخته شده است. رایج ترین مورد، انباشت مصالح سنگین روی تخته کار است. تجمع بار در یک نقطه، فشار را از حد تحمل تخته بالاتر می برد. خطای بعدی، کاهش تعداد مهارها برای صرفه جویی در زمان است. 

مجری گاهی بخشی از مهارهای قطری را حذف می کند تا زودتر به طبقه بالاتر برسد. همین میانبر، داربست را در برابر فشار جانبی سست می کند. ترکیب قطعات چند برند مختلف نیز مشکل ساز است. بست و لوله ای که قطر و رواداری یکسان ندارند، اتصال لق پدید می آورند. 

تامین تمام قطعات از یک منبع واحد مانند بست ایران بست، این ناسازگاری را برطرف می کند. خطای پایانی، حذف بازرسی پیش از شروع کار روزانه است. نیرویی که بست و تخته را کنترل نمی کند، خرابی های شکل گرفته را نادیده می گیرد. پایه تراز نشده و کفپوش شکسته نیز در همین دسته قرار دارند و یک چک لیست ساده از آنها پیشگیری می کند.

چطور می توان هزینه، ایمنی و سرعت اجرا را متعادل کرد؟ 

بسیاری از پیمانکاران گمان می کنند رعایت ایمنی سازه های موقت، هزینه پروژه را بالا می برد و سرعت کار را پایین می آورد. تجربه پروژه های واقعی خلاف این را نشان می دهد. وقتی سیستم مناسب از همان ابتدا انتخاب شود، این سه عامل در کنار هم قرار می گیرند. 

داربست مدولار نمونه ای از این انتخاب است؛ اتصالات آن از پیش آماده شده و نصب آن زمان کمتری می گیرد. سادگی در نصب، جای کمتری هم برای اشتباه باقی می گذارد. درباره هزینه نیز باید کمی دقیق تر نگاه کرد. آنچه اهمیت دارد، قیمت روز خرید نیست؛ مدت زمانی است که یک قطعه کار می کند. 

لوله و بست ارزان اما بی کیفیت، بعد از دو یا سه پروژه کنار گذاشته می شود و دوباره باید برای خرید هزینه کرد. در مقابل، اگر قطعه استاندارد درست نگه داری شود، چند سال بدون مشکل در پروژه ها می چرخد. سرعت اجرا هم بیش از هر چیز به تیم نصب برمی گردد. 

نیرویی که آموزش دیده، می داند چیدمان و مهاربندی را با چه ترتیبی جلو ببرد تا کاری دو بار انجام نشود. وقتی خطایی رخ ندهد، زمانی هم برای اصلاح آن تلف نمی شود.